Ngày giỗ đầu của cha, anh chị em về đông đủ. Mâm cơm dọn ra trong căn nhà cũ, nơi cả nhà lớn lên. Ăn xong, chưa ai đứng dậy. Người anh cả lên tiếng trước: “Nhà này giờ tính sao?” Không khí chùng xuống. Người em út đang thuê nhà trên thành phố, cần tiền. Người chị thứ muốn giữ làm nơi thờ cúng. Người anh ở gần thì đã chăm cha mẹ những năm cuối và nghĩ mình đáng được phần nhiều hơn. Không ai nói ra hết, nhưng ai cũng nghĩ vậy.
Thúy đã chứng kiến cảnh này ở nhiều gia đình, cả miền Nam lẫn miền Bắc. Căn nhà cha mẹ để lại là tài sản, nhưng nó cũng là ký ức, là tình nghĩa. Và chính vì nó mang cả 3 thứ đó, chuyện giữ hay bán trở thành một trong những quyết định khó nhất mà anh chị em trong nhà phải cùng làm.
Điều cả nhà cùng muốn, dù chưa ai nói ra
Nếu ngồi xuống thật lâu và hỏi từng người, Thúy tin câu trả lời sâu nhất của hầu hết anh chị em đều giống nhau: không ai muốn mất nhau vì một căn nhà. Ai cũng muốn phần của mình được công bằng, nhưng không ai muốn ngày giỗ năm sau mâm cơm thiếu người. Giữ được điều đó làm điểm xuất phát, mọi con số phía sau sẽ dễ nói hơn rất nhiều.
Những rào cản thật sự
Rào cản đầu tiên là pháp lý. Khi cha mẹ mất không để lại di chúc, tài sản được chia theo pháp luật cho những người thừa kế cùng hàng. Muốn bán, muốn sang tên, muốn thế chấp, cần sự đồng ý và chữ ký của tất cả những người đó. Chỉ cần một người không ký, mọi việc đứng yên. Nếu có anh chị em đang ở nước ngoài, việc ký giấy tờ còn mất thêm thời gian ủy quyền, hợp pháp hoá.
Rào cản thứ 2 là cảm xúc. Người ở gần có công chăm sóc, người ở xa có góp tiền thuốc men. Mỗi người nhớ một phần công sức của mình rõ hơn của người khác. Và rào cản thứ 3 là thông tin không đều: người ở gần biết giá đất quanh đó, người ở xa không biết, nên dễ nghi ngờ nhau.
Nhân vật phản diện: sự im lặng kéo dài
Kẻ gây hại lớn nhất không phải người anh muốn bán hay người chị muốn giữ. Đó là sự im lặng. Nhiều gia đình né chuyện này 3 năm, 5 năm, có khi 10 năm. Trong thời gian đó, căn nhà xuống cấp, không ai chịu bỏ tiền sửa vì không biết nó là của ai. Thuế đất vẫn phải đóng. Giấy tờ chưa sang tên thì không cho thuê đàng hoàng được. Và khi một người trong nhà gặp chuyện cần tiền gấp, sự im lặng nổ ra thành tranh cãi. Căn nhà nằm im không chỉ mất giá trị, nó còn bào mòn tình anh em.
Kế hoạch 4 bước để cả nhà cùng quyết
Bước 1: Làm rõ giấy tờ trước khi nói chuyện tiền
Xem lại sổ đứng tên ai, có di chúc hay không, những ai là người thừa kế. Làm thủ tục khai nhận di sản hoặc thoả thuận phân chia di sản tại văn phòng công chứng. Khi giấy tờ rõ, mọi người biết mình đang bàn về cái gì, không ai phải đoán.
Bước 2: Định giá bằng con số chung
Đừng để mỗi người tự đi hỏi giá rồi mang về một con số khác nhau. Cả nhà cùng thống nhất một cách định giá: nhờ một đơn vị thẩm định độc lập, hoặc cùng tham khảo giá các căn đã giao dịch thật quanh đó. Con số chung là nền móng của sự công bằng.
Bước 3: Đặt 3 phương án lên bàn
Phương án 1: bán và chia theo phần. Phương án 2: một người giữ nhà, trả tiền cho những người còn lại theo giá đã định. Phương án 3: giữ chung, cho thuê, chia tiền thuê và cử một người quản lý có thù lao rõ ràng. Mỗi phương án đều đúng với một kiểu gia đình. Viết ra ưu điểm và cái giá của từng phương án cho chính nhà mình, rồi cùng chọn.
Bước 4: Ghi lại thành văn bản
Dù chọn phương án nào, hãy viết ra và cùng ký. Ai giữ, ai nhận tiền, nhận bao nhiêu, khi nào. Nếu giữ chung thì ai quản lý, tiền sửa chữa ai chịu, khi nào thì xem lại. Văn bản không làm mất tình cảm. Chính sự mập mờ mới làm mất tình cảm.
Nếu có anh chị em ở xa hoặc ở nước ngoài
Đây là trường hợp Thúy gặp rất nhiều ở các gia đình miền Tây và miền Bắc: có người con đang làm ăn ở nước ngoài, có người ở thành phố khác, chỉ một người ở lại bên cha mẹ. Người ở xa thường lo mình bị thiệt vì không nắm thông tin. Người ở gần thì thấy mệt vì mọi việc đổ lên vai mình. Cách làm Thúy thấy hiệu quả nhất là minh bạch từ đầu: mọi giấy tờ chụp lại gửi vào nhóm gia đình, mọi con số định giá gửi cho tất cả cùng xem, các buổi họp quan trọng gọi video để ai cũng có mặt.
Về thủ tục, người ở nước ngoài có thể ủy quyền cho người ở nhà ký thay. Văn bản ủy quyền làm tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, hoặc làm theo quy định nước đó rồi hợp pháp hoá. Việc này nên làm sớm, vì có khi mất vài tuần. Đừng để đến lúc có người mua trả giá tốt mới bắt đầu chạy giấy tờ.
Buổi họp gia đình nên diễn ra thế nào
Hãy hình dung một buổi họp không phải ngày giỗ, không có rượu, không có người ngoài. Mỗi người có 10 phút để nói mình cần gì và vì sao, không ai được ngắt lời. Người anh ở gần nói về những năm chăm cha mẹ. Người em ở xa nói về khoản nợ đang đè. Người chị nói về bàn thờ. Khi từng người được nghe hết, Thúy thấy rất nhiều gia đình tự tìm ra lời giải mà không cần ai đứng giữa. Có nhà quyết để người anh giữ nhà, trả dần cho các em trong 3 năm. Có nhà bán, dành ra một phần mua một căn nhỏ hơn làm nơi thờ cúng chung.
Sau khi đã quyết
Căn nhà, giữ hay bán, đều có thể trở thành một tài sản làm việc cho cả nhà thay vì nằm im. Phần tiền mỗi người nhận được, nếu dùng đúng, có thể là bước đầu để mỗi gia đình nhỏ có tài sản của riêng mình. Và mâm cơm giỗ năm sau vẫn đủ người. Đó là kết quả quý nhất.
Trong nhóm Zalo “Lộ trình”, Thúy chia sẻ những câu hỏi cần làm rõ khi xử lý tài sản chung của gia đình, và cách tính khi một người muốn giữ, những người còn lại muốn bán. Nếu nhà anh chị đang có một căn nhà như vậy, vào nhóm và hỏi Thúy bước đầu tiên nên làm là gì.
Trang Thanh Thúy – giúp bạn từng bước biến tiền tích lũy thành tài sản sinh lời
P.S. Nếu anh chị là người ngại mở lời nhất trong nhà, hãy bắt đầu bằng bước 1: đi hỏi rõ giấy tờ. Đó là việc không ai phản đối, và nó cho cả nhà một lý do để ngồi lại với nhau.